Zadzwoń do nas aby dowiedzieć się więcej: +48 12 633 04 60

Starożytne cywilizacje Meksyku

24.11.2020

Starożytne cywilizacje Meksyku


OLMEKOWIE
    Według większości archeologów cywilizacja Olmeków należała do najstarszych w Mezoameryce. Rozwijała sie w latach 1200–400 p.n.e. nad Zatoką Meksykańską, w dzisiejszych stanach Veracruz i Tabasco. Swoim zasięgiem kulturowym i handlowym obejmowała całą środkowo-południową część dzisiejszego Meksyku.
    Do najważniejszych miast olmeckich należały: San Lorenzo, La Venta i Tres Zapotes. Najstarszym centrum ceremonialnym Olmeków było San Lorenzo, leżące nad rzeką Coatzacoalcos w dzisiejszym stanie Veracruz. Po splądrowaniu centrum w 900 r. p.n.e. przeniesiono je do La Venty. Archeolodzy znaleźli tam wielkie ilości ceramiki, kamienne rzeźby i przede wszystkim wielkie bazaltowe głowy, z których cywilizacja Olmeków do dzisiaj słynie. 
    Olmekowie byli politeistami, ich bogowie byli związani z rolnictwem i siłami przyrody. Centralne miejsce w ich wierzeniach zajmował kult jaguara, wielokrotnie przedstawiany w ikonografii olmeckiej. 
    Jako że cywilizacja olmecka była pierwsza w Mezoameryce, to właśnie Olmekom przypisuje się największe osiągnięcia późniejszych kultur i cywilizacji: grę w pelotę, kalendarz, pismo hieroglificzne i epigrafie. Sztuka olmecka była bardzo dobrze rozwinięta. Jej najwspanialszym przykładem są wielkie głowy wojowników lub władców. Do dzisiaj znaleziono ich siedemnaście – można je podziwiać w Xalapa i w muzeum La Venta w mieście Villahermosa. Wiele trudności współczesnym archeologom sprawia kwestia negroidalnych rysów twarzy przedstawionych postaci, co przyczyniło się do powstania hipotezy o relacjach między Mezoameryką a Afryką (teorię tę już dawno obalono). Każda z głów waży kilka ton i ma od trzech do czterech metrów wysokości.


ZAPOTEKOWIE
    W czasach prekolumbijskich cywilizacja Zapoteków (na terenie dzisiejszego stanu Oaxaca) należała do najważniejszych w Meozameryce. Nazwa tej cywilizacji pochodzi od słowa nahuatl – „lud owocu zapote”, choć sami Zapotekowie nazywali siebie ludem z chmur.
    Zapotekowie byli politeistami – centralne miejsce w ich panteonie zajmowali: Xipe Totec, Cocijo (bóg deszczu i piorunów) i Pitao Cozobi (bóg kukurydzy). W codziennym życiu posługiwali się dwoma kalendarzami: w kalendarzu Piye rok dzielił się na 260 dni i 13 miesięcy, a w kalendarzu Yza, używanym w rolnictwie – na 365 dni i 18 miesięcy.
    Do najważniejszych miast zapoteckich należało Monte Albán (na przedmieściach miasta Oaxaca), położone w rozległej dolinie wśród wzgórz. Zostało zbudowane na wielu piramidalnych platformach i było ważnym centrum religijnym i pochówkowym. W Monte Albán znaleziono wiele grobowców zapoteckich i misteckich dygnitarzy oraz na stelach przedstawiających tzw. tancerzy (danzantes) najstarsze w Mezoameryce przykłady pisma hieroglificznego. Ważnym centrum rytualnym Zapoteków było miasto Mitla, słynne też ze wspaniałej architektury. 
    Uważa się, że to właśnie Zapotekowie pierwsi używali systemu logosylabicznego w piśmie, w którym jeden znak oznaczał sylabę. Byli także znani jako zręczni złotnicy (wiele misternych ozdób z tego kruszcu znaleziono w grobowcach zapoteckich dygnitarzy).

MAJOWIE
    Majowie zajmowali rozległe tereny w południowej części Meksyku, a także w Gwatemali, Belize, Hondurasie i Salwadorze. Ich historia liczy ponad 3000 lat i w tym okresie stworzyli największą cywilizację w całej Mezoameryce. To właśnie oni byli twórcami takich miast, jak: El Mirador, Tikal, Calakmul, Palenque, Copán, Uxmal, Piedras Negras czy Chichén Itzá, w których budowali wysokie piramidy ze świątyniami i wielkie pałace ozdobione muralami i inskrypcjami. 
    Według niektórych archeologów Majowie pochodzą ze zmieszania się grupy Olmeków z ludnością zamieszkującą tereny dzisiejszej Gwatemali, w wyniku czego powstali tzw. protomajowie. Z czasem kultura Majów zaczęła się rozprzestrzeniać na tereny dzisiejszego Półwyspu Jukatańskiego. To właśnie tutaj około 1000 r. p.n.e. rozpoczął się proces urbanizacji, rozwijano systemy upraw, doskonalono rzemiosło i tkactwo, a także powstał bardziej rozwinięty system polityczny (teokracja). Na początku naszej ery Majowie znaleźli się pod wpływem wielkiej cywilizacji Teotihuacán ze środkowego Meksyku, która bez wątpienia przyczyniła się do ich wielkiego rozwoju cywilizacyjnego (III–X w.). Nie znamy dokładnie przyczyny upadku klasycznej cywilizacji Majów w latach 750–900. Być może była to katastrofa ekologiczna związana ze zbyt szybkim rozwojem demograficznym (wieloletnia susza, wylesienie, zniszczenie gleby) albo kastowość, która doprowadziła do buntu społecznego, bądź też najazd z zewnątrz. W okresie postklasycznym (X–XVI w.) na tereny Majów przybyli Putunowie (zwani inaczej Majami-Chontalami), którzy rozwinęli handel morski (porty Cozumel, Xel-Ha, Tulum), a także jako lud Itzaes zajęli miasto Chichén Itzá i stworzyli wielką potegę ekonomiczną i militarną na terenach środkowego Jukatanu.
    Religia odgrywała bardzo ważną rolę w życiu codziennym Majów, w rytach rolniczych, w ceremoniach publicznych, w sztuce i kulturze. To kapłani dzierżyli w swoim ręku władzę polityczną, ekonomiczną i społeczną oraz zajmowali się rozwojem naukowym. Religia Majów była politeistyczna, naturalistyczna i dualistyczna (odwieczna wojna między dwiema równymi, ale przeciwstawnymi siłami: dobrem i złem, nocą i dniem, męskością i kobiecością). Do najważniejszych bogów Majów, których świątynie do dzisiejszego dnia możemy podziwiać w strefach archeologicznych, należeli: Hunab Kú (stworzyciel świata i ludzkości z kolby kukurydzy), Itzamná (bóg nieba, nocy i dnia), Kukulkán (bóg wiatru, Pierzasty Wąż), Kinich Ahau (bóg słońca), Ixchel (bogini księżyca, ciężarnych kobiet i tkactwa) oraz Chaac (bóg deszczu, płodności i rolnictwa).
    Według kosmologii Majów kosmos był zbudowany z trzynastu poziomów: najniżej znajdowała się ziemia, a pod nią jeszcze innych dziewięć poziomów kończących się królestwem Ah Puch – Pana Śmierci. Współczesny świat był podtrzymywany przez czterech braci strażników, zwanych Bacabami, w jego centrum rosło święte drzewo ceiba (puchowiec pięcioprącikowy), którego gałęzie wznosiły się do nieba, a korzenie penetrowały świat podziemny.
    Rytuały religijne odbywały się u podnóża piramid i polegały na samookaleczeniach, składaniu ofiar z ludzi i zwierząt, wykonywaniu tańców i pieśni religijnych, używaniu środków halucynogennych, poszczeniu, ofiarowywaniu darów w postaci kadzidła, ozdób, jadeitu, obsydianu i złota. Jednym z najważniejszych rytuałów była gra w piłkę (Juego de Pelota), symbolicznie przedstawiająca początki świata, wskrzeszając mity o stworzeniu kukurydzy i ludzkości. Na przestrzeni wieków gra ta miała wiele wariantów, ale zasadniczo używano kauczukowej piłki, którą uderzano kolanami, barkiem i biodrem. Celem gry było przerzucenie piłki przez małą obręcz umieszczoną na platformie. Czasami po zakończeniu gry kapitanowie zwycięskiej lub przegranej drużyny byli składani w ofierze bogom.
    Majowie byli znakomitymi artystami i naukowcami. To oni jako jedyni w Mezoameryce stosowali tzw. fałszywy łuk, budowali wielkie świątynie ozdabiane stiukami, płaskorzeźbami i inskrypcjami, a także tworzyli stele pokryte pismem stanowiącym kombinację symboli fonetycznych i ideogramów. Największy rozwój osiągnęli w naukach matematycznych i astronomicznych. Używali dwudziestkowego i piątkowego systemu liczenia, stworzyli koncepcję liczby 0 jako wartości komplementarnej i na wielu inskrypcjach notowali wielomilionowe sumy. Ich obserwacje astronomiczne były niesłychanie precyzyjne (potrafili z niezwykłą dokładnością przewidzieć zaćmienie słońca oraz ruch Księżyca i planety Wenus), a stworzony na ich podstawie kalendarz jest dokładniejszy niż używany przez nas kalendarz gregoriański. Majowie mieli trzy główne sposoby mierzenia czasu: tzolkin (rok rytualny) składał się z 260 dni, dzielących się na 13 okresów po 20 dni, haab (rok słoneczny) zawierał 18 miesięcy po 20 dni i dziewiętnasty miesiąc pięciodniowy, a także tzw. długą rachubę (Cuenta Larga). Umożliwiała ona im zapisanie każdej daty, nawet z odległej przeszłości czy przyszłości, zestawionej z jednostek: 1, 20, 360, 7200 i 144 000 dni. W inskrypcjach Majów początkowa data stworzenia odpowiada dacie 13 sierpnia 3114 roku p.n.e, której cykl kończy się 21 grudnia 2012 roku.


TEOTIHUACÁN 
    „Miejsce, w którym powstali bogowie” – ta nazwa została nadana przez Azteków wielkiej cywilizacji ze środkowego Meksyku, która swoimi wpływami sięgała nawet do dzisiejszej Gwatemali. W okresie rozkwitu Teotihuacán liczyło około 200 000 mieszkańców i najprawdopodobnie było największym miastem na świecie. Nie wiemy, kto je założył, chociaż część naukowców skłania się ku teorii o pochodzeniu jego założycieli z ludu Totonaków. Okres świetności cywilizacji Teotihuacán przypadł na II–VI w., ale miasto musiało powstać wiele wieków wcześniej. Jego upadek nastąpił w połowie VIII w. z nieznanych przyczyn – niektórzy badacze upatrują ich w złym zarządzaniu, inni twierdzą, że powodem była katastrofa ekologiczna.
    W pierwszych wiekach naszej ery Teotihuacán było najpotężniejszym 
miastem-państwem w całej Mezoameryce i miało ogromny wpływ kulturowy na poźniejsze cywilizacje. To właśnie na jego terenie znajdowały się największe kopalnie obsydianu, który eksportowano daleko poza granice. Bogactwo mieszkańców znalazło wyraz we wspaniałej architekturze i sztuce. Każdy budynek, w którym mieszkali arystokraci, był otoczony murami, miał wewnętrzne patio i ściany z licznymi ornamentami.
    Miasto było zbudowane na planie czterech wielkich osi z główną drogą przecinającą miasto – Aleją Zmarłych (2 km długości i 40 m szerokości). Główne osie dzieliły miasto na dzielnice rezydencyjne, ceremonialne i administracyjne z wielkimi pałacami i świątyniami umieszczonymi na wysokich piramidach. Władzę religijną i administracyjną sprawowali kapłani (teokracja). Głównymi bogami mieszkańców byli: Tlaloc (bóg deszczu), Quetzalcóatl (bóg mądrości), Chalchiuhtlicue (bogini rzek i mórz) i Huehuetéotl (bóg ognia).
    Do najsławniejszych budowli należą piramidy Słońca i Księżyca. Pierwsza z nich, zbudowana w latach 50–200 n.e., jest najwyższa w Teotihuacán (wysokość 64 m, powierzchnia podstawy 45 000 m2). Piramida Księżyca, stojąca na początku Alei Zmarłych, jest prawie o 20 metrów niższa od Piramidy Słońca. Obydwie są świetnymi przykładami dualizmu etycznego i religijnego, tak charakterystycznego dla cywilizacji prekolumbijskich.


TOLTEKOWIE
    Tę nazwę przyjęła kultura prehiszpańska, której głównym miastem i centrum ceremonialnym było Tollan-Xicocotitlan – dzisiejsze Tula de Allende w stanie Hidalgo. W okresie świetności oddziaływała od północnego Meksyku aż po Jukatan. Kultura toltecka miała olbrzymi wpływ na późniejszy lud Mexica, czyli Azteków, którzy przejęli od niej zarówno zdobycze naukowe i architektoniczne, jak i kosmologię (to właśnie w religii tolteckiej pojawił się kult boga Quetzalcóatla, czyli Pierzastego Węża). W czasach świetności w Tuli mieszkało ok. 30 000 ludzi. 
    Toltekowie wnieśli do architektury prehiszpańskiej wiele ważnych zmian, m.in. stworzyli figury antropomorficzne, które głowami podtrzymywały sufity i sklepienia (tzw. atlanty). Miały one wysokość ok. 4,5 metra i były ozdabiane mozaikami i piórami, a także malowane.
    Gospodarka Tolteków opierała się na rolnictwie (skomplikowane systemy irygacyjne, uprawy kukurydzy i fasoli), handlu oraz eksploatacji kopalni wapnia. W przeciwieństwie do innych cywilizacji władzę polityczną sprawowali wojownicy (świadczą o tym atlanty), a nie kapłani.


AZTEKOWIE
    Lud Mexica (nazwany przez Hiszpanów Aztekami, ponieważ według mitów pochodził z wyspy Aztlán) był ostatnią cywilizacją prekolumbijską na terenie Mezoameryki. Osiedlił się na wyspie na jeziorze Texcoco (na terenie dzisiejszego miasta Meksyk) i tam w pierwszej połowie XIV w. założył swą stolicę – Tenochtitlán (ok. 230 000 mieszkańców). Zawierając trójprzymierze z dwoma innymi ludami (Tlacopán i Texcoco), stworzył wielkie imperium zajmujące cały środkowy i południowy Meksyk (38 prowincji, ok. 5 000 000 mieszkańców). Aztekowie skondensowali całą bogatą tradycję religijną, polityczną, kosmologiczną, astronomiczną, filozoficzną i artystyczną stworzoną i rozwiniętą przez inne cywilizacje mezoamerykańskie na przestrzeni wieków.
    Podstawową jednostką społeczną było calpulli, składające się z kilkudziesięciu rodzin wspólnie pracujących na roli. Władca miał władzę absolutną, którą sprawował za pośrednictwem pilli, czyli arystokracji. Ważne miejsce w strukturze społecznej zajmowali również wojownicy i kupcy. Podbite tereny trzymano mocną ręką, ściągając wielkie daniny w postaci towarów (kakao, jadeit, pióra ptaków, papier amate) i jeńców, których składano w ofierze bogom.
    O wielkości i bogactwie Azteków świadczy przede wszystkim ich stolica Tenochtitlán. W środku miasta znajdowało się Templo Mayor (środek wszechświata), otoczone murami, składające się z wielu świątyń i pałaców. W głównym pałacu władcy były setki pomieszczeń, ogród botaniczny i dziesięć sadzawek z rybami słodkowodnymi i morskimi. Wszystkie budynki były malowane, pokryte stiukami i płaskorzeźbami. Aztekowie znali pismo (do dzisiaj zachowało się wiele kodeksów i książek pisanych na papierze amate), używali dość skomplikowanego kalendarza, byli mistrzami w astronomii.
    Ich religia stanowiła doskonałą syntezę wierzeń i tysiącletnich tradycji starożytnych cywilizacji. Aztekowie organizowali wielkie publiczne ceremonie religijne, którym przewodniczyli kapłani. Podczas tych uroczystości składano ofiary z ludzi (krew ludzka była pożywieniem bogów), tańczono i śpiewano. Etyka religijna opierała się na dualizmie – na dwóch przeciwstawnych, ale komplementarnych siłach, które toczyły nieustanną walkę we wszechświecie. Aztekowie wierzyli, że żyją w piątym świecie (cztery poprzednie zakończyły się śmiercią Słońca i wyginięciem ludzkości), i podobnie jak Majowie uważali, że wszechświat jest podzielony na trzynaście kręgów nieba i dziewięć kręgów piekła.
    Jednym z najważniejszych bogów azteckich był Quetzalcóatl (Pierzasty Wąż), dla jednych bóg stworzyciel, dla innych odpowiednik greckiego Prometeusza, który przyniósł ludzkości znajomość rolnictwa, kalendarz i sztukę. Był bogiem pacyfistycznym, opierającym się składaniu ofiar z ludzi. W ikonografii przedstawiano go jako człowieka o jasnej karnacji skóry, z zarostem. Kiedy Quetzalcóatl stwierdził, że nie dały rezultatu jego wysiłki w celu przekonania Azteków, aby skierowali religię na tory bardziej etyczne niż ofiarnicze, wyemigrował na wschód na skrzydlatych wężach, obiecując, że pewnego dnia powróci. Kapłani azteccy wyznaczyli daty możliwego powrotu tego boga. Jedną z nich był rok 1519, w którym przybył nad dzisiejszą Zatoką Meksykańską Hernán Cortés, jeszcze długo uważany przed władcę Moctezumę II za powracającego Pierzastego Węża.

 

Tekst: Paweł Skiba

Źródło: „Magazyn Globtroter